Verlichting onder vuur van Jonathan Israel is niet een boek dat je in één ruk uitleest. Tussendoor heb ik al vele andere boeken gelezen, maar regelmatig nam ik een flink stuk uit deze dikke turf tot mij, waarna ik het weer een poosje weglegde. Mijn bespreking van het derde deel blijkt alweer van ruim een maand geleden. Inmiddels sloot ik Deel 4, “Intellectuele emancipatie”, af en ook dat is eigenlijk te zien als een op zichzelf staand boek, zij het met z’n 140 grote pagina’s iets minder dik dan de vorige delen.
In het prachtige hoofdstuk 16 over “De ondergang van de humanistische tekstkritiek” laat Israel goed zien hoe er in de vroege Verlichting steeds meer kritiek ontstond over de manier waarop de humanisten waren omgegaan met het uitgeven en becommentariëren van antiek-Griekse teksten. Hoe daarin veel te bevooroordeeld en onkritisch aanpassingen werden doorgevoerd en het allegorische verstaan in christelijke zin zoals door de kerkvaders die teksten interpreteerden, werd overgenomen. De christelijke humanisten hadden zich nooit echt op hun gemak gevoeld met het oude heidense denken en zich in allerlei bochten gewoeld om die met de openbaring te verzoenen. Hetgeen uiteraard tot vervormingen en weglatingen leidde.