Vondel is niet in verband met Spinoza te brengen

0
4

Ik blik nog even terug op het blog van gisteren over de vraag of Joost van den Vondel in zijn lange leerdicht Bespiegelingen van Godt en Godtsdienst. Tegen d'ongodisten etc. de strijd met Spinoza was aangegaan. Als dat zo was, zou hij met dat geschrift dat in 1662 uitkwam als eerste bestrijder van Spinoza in de openbaarheid moeten worden gezien (toch iets anders dan de interne joodse ban).

Ik vind geloofwaardig waar Van der Tak indertijd op wees: dat leerdicht kwam te vroeg om gezien te kunnen worden als eerste aanval op het Spinozisme, dat toen nog helemaal niet bestond. Spinoza had immers nog niets gepubliceerd. En voor zover er concepten van zijn hand onder intimi circuleerden, behoorde de katholieke literator Vondel zeker niet tot die inner circle. Als je de aantekeningen in de vele noten bij de heruitgave van Bespiegelingen in het 9e deel van Vondels Werken in 1936 bekijkt, zie je hoe Spinoza overal met de haren wordt bijgesleept en er vrijelijk uit zijn Ethica uit 1677 wordt geciteerd. Inhoudelijk kloppen vele van die opmerkingen wel (sommige ook niet).
Dat betekent vooral dat de opvattingen die Vondel bestreed in de lucht hingen. Er waren immers ook Adriaan Koerbagh, Lodewijk Meijer, Franscisus van den Enden en anderen. Of ze waren al eeuwenoud (Lucretius e.a.).