Klimop (Hedera helix), is een
groenblijvende, houtige liaan uit de klimopfamilie (Araliaceae). De naam Hédera
komt van het Latijns haerere en het Grieks hedzo wat betekend zich vasthechten en
zitten. Beide slaat op het zich vasthechten van de klimop aan bomen en gebouwen.
Hélix komt van (om)winding. Behalve deze namen heet de plant op vele plaatsen
in Nederland eiloof, verder in het oosten van Gelderland en Overijssel ebich,
in Groningen klemmer, in Friesland klimmerboom, op Walcheren boomklim en in
Zeeuwsch-Vlaanderen ifte. Deze Latijnse, Nederlandse en plaatselijke volksnamen
zegt dus al heel veel over de leefwijze van deze plant. Deze klimmende heester
heeft een vertakte stengel, die zich met tal van hechtwortels vasthecht aan de
voorwerpen, waartegen de plant opgroeit.
De bladen zijn steeds groen, kaal,
gesteeld, lederachtig, van bovendonkergroen, glanzend, vaak wit geaderd. De
niet-bloeiende takken zijn 5-hoekig gelobd met een hartvormige voet, die de
bloeiende takken eirond, lang toegespitst. De plant kan meters hoog worden.
Hiernaast kan de klimop kruipende stengels vormen, op zoek naar nieuw houvast.
De bloemen staan in schermen of in ineengedrongen trossen. De bloemstelen zijn
2 cm lang of langer, rond, witviltig behaard. Wat de bloemen betreft, deze zijn
wel vrij klein en door hun groene kleur weinig opvallend, doch zij rieken
enigszins naar rottende vis en lokken daardoor vooral vliegen, die anders op
mest leven. De bloemen zijn protrandrisch. Door de bovenstandige schijf, waarop
aan de rand de meeldraden en kroonbladen zitten, wordt honig afgescheiden, die
in de zonneschijn schittert en geheel open ligt. Al spoedig na het opengaan van
de bloem vallen de helmknopjes af en nu is de stempel geschikt om stuifmeel op
te nemen, dus is de bloem voor kruisbestuiving op insecten aangewezen. Een tijd
na de bevruchting kunnen de eerst groene besjes dikker worden en verkleuren ze
tot de rijpe dofzwarte bessen.
In de Griekse mythologie was de klimop gewijd
aan Dionyson. Het was een godheid die in verschillende opzichten een
belangrijke invloed op het leven, denken en werken van de Grieken heeft
uitgeoefend. Dionysos was de zoon van Zeus en Semele, de dochter van de
Thebaanse koning Kadmos. De liefde die Zeus voor Semele koesterde wekte in hoge
mate de jaloezie van zijn echtgenote Hera op. Zij ging onder een valse gedaante
(Beroë) naar Semele en overreedde haar om Zeus te vragen om als bewijs dat hij
werkelijk de god van de hemel was, zich aan haar in al zijn heerlijkheid zou
vertonen. Door een eed gebonden moest Zeus het dwaze verzoek inwilligen. In
volle ornaat majestueus op zijn strijdwagen onder bliksem en donder werd de
zwangere Semele door zijn hete gloed gedood. Het ongeboren kind dat zij binnen
afzienbare tijd ter wereld zou brengen, werd echter door Zeus gered, die het in
zijn dij opnam en daar bewaarde, totdat de tijd van zijn geboorte zou zijn
gekomen. Meteen daarna ontsprongen uit de zuilen van het paleis klimopranken,
die met hun koele bladeren het kind beschermden. Zeus gaf zijn zoon Dionysos
ter verzorging en opvoeding over aan de trouwe nimfen van Nysa. Oorspronkelijk
was dat een mythisch oord; later droegen verschillende streken in Griekenland
die naam. Geen wonder dat Klimop nog steeds het zinnebeeld is voor trouw (het
aanhechten) en eeuwig (blijft altijd groen). Tegenwoordig wordt er op
grafstenen en bidprentjes de afbeelding van klimopblaadjes gebruikt als symbool
voor onsterfelijkheid. Maar de klimop heeft veel meer te bieden dan mythologie.
Bloeiende klimop is voor vele insecten in de herfst een rijke bron van nectar
en stuifmeel, omdat er dan weinig andere planten bloeien.
De dofzwarte bessen
zijn in de winter tot in de lente rijp en zijn een goede voedselbron voor veel
vogels. Klimop is een goede slaap- en schuilplaats voor allerlei vogels. Jaren
geleden liep ik 's nachts langs een boerderij met bijna zeker een meter dik
klimopbegroeiing tegen de gevel. De hierin verzamelde ringmussen bereidde zich
voor om te gaan slapen. Ze waren nog druk bezig aan het na tjilpen, maar toen
kwam in het schaarse lantaarnlicht een kerkuil aanzweven en plukte met vooruitstekende
klauwen een niets vermoedende ringmus uit de groene wand. De rest van de mussen
raakte in paniek. Ze vluchtte er uit maar er kwamen toch weer een aantal terug
naar de klimop en waren meteen muisstil. Na een tijdje kwam de kerkuil weer aan
zeilen en bleef al biddend voor de klimop hangen maar vloog ongedane zaken weer
de duisternis in. Bloeiende klimop trekt veel vlinders aan maar ook andere
insecten profiteren van deze late najaarsnectar overvloed. In het
klimopstruweel overwinteren sommige dagvlinders zoals de kleine vos en
gehakkelde aurelia. Naast deze gewone gebruikers van de klimop zijn er ook
planten en dieren die min of meer afhankelijk zijn van de klimop. Hun
Nederlandse namen verraden hun nauwe verbondenheid met de klimop zoals de insecten:
Klimopbladroller (Clepsis dumicolana), Zwarte klimopluis (Aphis hederae). Maar ook
paddenstoelen zoals: Klimopdekselbekertje (Trochila craterium), klimopbootje
(Hypoderma hederae) en planten zoals de Klimopbremraap (Orobanche hederae). Ondanks
dat klimop ecologisch gezien een zeer waardevolle plant is wordt klimop helaas
vaak als schadelijk voor boom en huis
gezien met name voor het metselwerk. In principe brengt de klimop weinig tot
geen schade aan de gevel toe mits het metselwerk in goede staat is. Op oude
gebouwen met poreuze voegen waar kalkcement als metselmortel is gebruikt kan de
klimop wel enige schade toebrengen. Dat er schade aan de gevel ontstaat ligt
dus aan de soort metselwerk en hoe je ermee omgaat. Mocht je klimop van de
gevel willen verwijderen zaag onderaan de gevel een stuk uit de stammen van de
klimop en verwijder het wortelgestel. Vervolgens zou je denken de klimop van de
gevel te gaan trekken. Dit is echter een flink karwei omdat de klimop nog vol
vocht zit. Hierdoor zijn de hechtwortels nog goed aan de muur bevestigd. Het is
daarom raadzaam om de klimop niet direct te gaan verwijderen. Laat de klimop
enkele weken afsterven en indrogen. Hoe meer geduld je hebt om de klimop te
laten drogen des te makkelijker het verwijderen gaat zonder schade aan de gevel
te veroorzaken. Wat veel mensen vergeten is dat er meer voordelen dan nadelen
aan een begroeide gevel zitten. Klimop op een gevel heeft een paar belangrijke
functies. Het werkt namelijk isolerend, geluiddempend, waterafstotend, zuurstofproducent
en het heeft een esthetische waarde.
Ook in het winterse loofbos geven de bomen die begroeit zijn met klimop een extra verticale beschutting aan dieren die in deze koude temperaturen willen overleven. Ook omgevallen bomen die begroeid zijn geraakt met klimop geven veel extra dekking. In tegenstelling wat veel
mensen denken is dat gezonde en krachtige bomen geen last hebben van de klimopbegroeiing.
Het is dan ook jammer als je ziet dat er nog veel waardevol openbaar groen te
vaak ecologisch onverantwoord wordt beheerd. Ook het groen in mijn straat is op
deze manier alweer verder uitgekleed. Hier is de complete struiklaag verwijderd
en de klimop die tegen de stammen van de zomereiken groeiden zijn doorgezaagd.
Door deze maatregelen is dit eens zo mooie dichte bosje tot een transparante houtopstand gedegradeerd. Voor veel dekking zoekende vogels en andere diersoorten is dit biotoop ongeschikt geworden om hier te
verblijven. Ook de hier overwinterende egel moest noodgedwongen vertrekken.
Soms
vraag ik mij af waar dit soort beheer/onderhoud op is gebaseerd: Is
het schoonheidswaanzin? Geeft de opdrachtgever de aannemer maar gewoon de vrije
hand? Of is er pure onwetendheid in het spel? We hebben soms de mondvol van de
vernietiging van de oerwouden in verre landen maar juist bij onze eigen
voordeur wordt een stukje europees oerwoudgevoel om zeep geholpen. Gelukkig
bezit de klimop wel de kracht om er, na jaren, weer bovenop te komen als ze de
kans krijgen. Ik ga er maar vanuit dat bij de volgende
"natuuropruimingsactie" de gemeente een herkansing krijgt om de
klimop in de bomen ongemoeid te laten. Deze vertikale natuurontwikkeling kost de gemeente Roerdalen namelijk geen extra geld. Ook als
particulier tuinbezitter kun je de tuin zeer aantrekkelijk maken door kale
houten schuttingen, tuingaas en lelijke tuinhuisjes te laten begroeien door
klimop. Dit bied voor je zelf privacy en voor je tuinbewoners mooie broed- en
voedselvoorziening. En een groene levende "schutting" is ecologisch
en esthetisch verantwoord. Dat is een overdenking waard. En als afsluiting van
dit verhaal wens ik iedereen die dat nodig heeft een nieuw levenskrachtig klimop
jaar!
